Pokwitanie
Okres dojrzewania, znany też pod nazwą pokwitanie - to
okres, w którym osobnicy obu płci uzyskują na drodze intensywnych
przemian morfologicznych i fizjologicznych dojrzałość płciową
i zdolność reprodukcyjną. Pokwitaniowy rozwój osobniczy
dotyczy nie tylko samego układu rozrodczego, ale prowadzi
do głębokich przeobrażeń całego organizmu - w tym również
cech psychicznych, których celem jest swoista transformacja
dziewczynki w kobietę, a chłopca w mężczyznę. Proces dojrzewania
pozostaje pod ścisłą kontrolą genetyczną (płeć, typ budowy
ciała), jest również zależny od uwarunkowań neurohormonalnych
oraz modyfikującego wpływu czynników środowiskowych (odżywiania,
bodźców psychogennych, warunków higienicznych).
Dojrzewanie u chłopców
Okres dojrzewania to taki okres, w którym wyraźnie i coraz
dobitniej pogłębiają się różnice między chłopcami i dziewczętami.
Różni się sposób poruszania, głos, sylwetka ciała, zarost
na twarzy. Są to cechy które, które wyraźnie różnią mężczyzn
i kobiety i które u każdego chłopca pojawiają się w różnym
czasie i o różnym nasileniu.
Pierwszym zewnętrznym symptomem dojrzewania płciowego u
chłopców jest wzrost ich jąder oraz wzrost, zmiana struktury
i koloru worków mosznowych; co u najwcześniej dojrzewających
chłopców może być widoczne już w 10 roku życia, a u późno
dojrzewających w wieku 13,5 lat. Wielkość jąder u chłopców
wzrasta w wieku między 6 a 18 rokiem życia 14-krotnie. Mniej
więcej w rok po wzroście jąder ma miejsce przyrost długości
prącia, wraz z poszerzeniem ujścia cewki moczowej.
Wraz ze zmianami w obrębie wielkości jąder i prącia pojawiają
się u chłopców spontanicznie, trudne do kontroli erekcje
(tzw. Wzwody prącia). Natomiast pierwsze ejakulacje (wytryski),
zwane też polucjami - pojawiają się mniej więcej w dwa lata
po rozpoczęciu dojrzewania. Pierwsze polucje pojawiają się
u większości chłopców w czasie snu i stąd ich określenie:
zmazy nocne (często wywolywane przez sny, lub warunki fizyczne
jak np. ucisk piżamy lub przepełniony pęcherz moczowy).
Stanowi one jednak dla chłopców normalną fazę rozwoju seksualnego.
U chłopców może się też pojawić stan określony terminem
ginekomastia. Jej przejawy sprowadzają się do lekkiego -
czasami trudno zauważalnego - wzrostu średnicy otoczki piersiowej,
powiększenia i stwardnienia gruczołów piersiowych wraz z
przyrostem w ich obrębie tkanki tłuszczowej. W przeważającej
części przypadków ginekomastia jest zjawiskiem prawidłowym,
wynikającym z nadmiernej miejscowej reaktywności tkanki
na niewielkie ilości estrogenów. Mimo iż stan ten mija po
kilku miesiącach, to prawie zawsze stanowi dla chłopców
zjawisko krepujące i budzące zaniepokojenie i może być źródłem
kompleksów bądź uczucia wstydu.
Owłosienie łonowe pojawia się zwykle później niż przyrost
jąder, może też wystąpić w tym samym czasie, ale jego rozwój
postępuje bardzo powoli. Pojawienie się owłosienia łonowego
waha się między 10 a 15 rokiem życia. Wcześnie dojrzewający
chłopcy mogą osiągnąć w pełni męskie owłosienie łonowe o
rok wcześniej, niż pojawiają się pierwsze włosy u osobników
późno dojrzewających. Później pojawia się owłosienie pachowe.
Pełny jego rozwój trwa trzy lata. Owłosieniu pod pachami
towarzyszy pojawienie się włosów na innych częściach ciała:
na kończynach, na tułowiu i klatce piersiowej. Te ostatnie
pojawiają się w okresie młodzieńczym i nadal rosną przez
cały okres wczesnej dorosłości. Chłopcy często uważają owłosienie
klatki piersiowej za ważny atrybut męskości, aczkolwiek
sama obfitość owłosienia ciała jest uwarunkowana genetycznie
i regulowana ilością wydzielanych hormonów.
Mniej więcej w tym samym czasie, gdy pojawia się owłosienie
pachowe, u chłopców występuje zarost na twarzy. Włosy na
twarzy rosną w określonej kolejności. Najwcześniej staje
się widoczny meszek w kącikach górnych warg, a następnie
rozciąga się na całą górną wargę. Stopniowo pojawia się
"wąsik", składający się z cienkich włosków, który
z wiekiem staje się bardziej szorstki i zyskuje mocniejszą
pigmentację. W tym sterczą pojedyncze, cienkie włosy...
Następnie owłosienie wyrasta na górnej części policzków,
w centrum podbródka, poniżej dolnej wargi. W końcu obejmuje
boki i krawędzie brody, a także wyższą część twarzy, tuż
przed uszami.
Przejawy okresu dojrzewania
- wzmożona aktywność hormonalna
- rozwój cech płciowych pierwszorzędowych (jajniki i jądra),
drugorzędowych (wewnętrzne drogi płciowe i zewnętrzne narządy
płciowe) oraz trzeciorzędowych (owłosienie łonowe, twarzy,
ciała);
- rozpoczęcie miesiączkowania u dziewcząt;
- pierwsze wytryski nasienia u chłopców;
- przyspieszone wzrastanie wszystkich części ciała;
- okresowe zmiany proporcji ciała;
- kształtowanie się żeńskiej i męskiej budowy ciała;
- zmiana rysów twarzy u obu płci z dziecięcych na dorosłe;
- obniżenie głosu u chłopców;
- okresowe zmniejszenie odporności systemu nerwowego na
bodźce zewnętrzne przejawiające się drażliwością psychiczną
i pogorszeniem koncentracji.
Dojrzewanie u dziewcząt
W układzie rozrodczym kobiet, zachodzą regularne, cykliczne
zmiany o charakterze zarówno morfologicznym, jak i czynnościowym.
Noszą one nazwę cyklu płciowego. Cykl miesięczny, jako cykl
płciowy, podlega ścisłej kontroli hormonalnej. Pojawia się
- wydalana przez pochwę - krew miesięczna zawierająca w
swym składzie pochodzącą z pękniętych naczyń krwionośnych
krew tętniczą i żylną. Faza krwawienia trwa przeciętnie
od 3 do 7 dni.
Dość powszechnym zjawiskiem wśród kobiet - nawet tych zdrowych
i regularnie miesiączkujących - są różnego rodzaju dolegliwości
o charakterze psychosomatycznym, które następnie ustępują
w momencie pojawienia się krwawienia. Wśród bardzo licznych,
bo ponad 100, różnych dolegliwości jako najczęściej występujące
wymienia się: ze strony ustroju - bóle głowy i brzucha,
wzdęcia brzucha, obrzęki, bolesność piersi, osłabienie,
natomiast ze strony układu nerwowego - labilność emocjonalna,
nadmierna drażliwość, stany lękowe i depresyjne, skłonność
do zmiany nastroju, bezsenność, obniżenie zdolności koncentracji.
Wpływa to na pogorszenie wyników w nauce. Odrębnym zespołem
dolegliwości pojawiającym się wraz z rozpoczęciem lub krótko
przed miesiączką jest bolesne miesiączkowanie. Zespół ten
charakteryzuje się bardzo silnymi bólami w dolnej części
brzucha i okolic krzyża, utratą apetytu, bezsennością, osłabieniem.
Bolesne miesiączkowanie dotyczy ponad połowy młodych kobiet.
Przyczyną objawów jest najczęściej nieprawidłowe unaczynienie
narządów płciowych; skurcz szyjki macicy może uniemożliwić
wypływ krwi miesiączkowej, powodując ostry ból. Dolegliwość
ta często poprawia się wraz z pierwszy stosunkiem bądź całkowicie
znika po pierwszym porodzie na skutek rozszerzenia się szyjki
macicy. Większość objawów związanych z bolesnością miesiączki
jest gromadzenie się w macicy prostoglandyn.
Pierwszym zewnętrznym objawem dojrzewania u dziewczynek
jest powiększenie się gruczołów piersiowych. We wczesnych
stadiach rozwoju gruczoły piersiowe podnoszą się i powiększają;
równocześnie pojawia się pigmentacja sutka i otaczającej
je aureoli (czyli ciemnej otoczki wokół brodawki). W dalszych
fazach rozrasta się podściółka tłuszczowa otaczająca sutek
i aureolę; na końcu dochodzi do powiększenia się tkanki
gruczołu mlecznego, co sprawia, że piersi powiększają się
i zaokrąglają. Rozwój piersi poprzedza, nie zawsze dostrzegalne,
wydzielanie bezbarwnego lub białego - przypominającego krochmal
- śluzu z pochwy o odczynie kwaśnym.
Dojrzewanie płciowe u dziewcząt ma miejsce pomiędzy 8 a
17 rokiem życia, a u chłopców pomiędzy 10 a 19 rokiem. Wystąpienie
pierwszych objawów dojrzewania u dziewcząt przed 8, a u
chłopców przed 9 rokiem życia lub odpowiednio po 18 roku
u dziewcząt i po 20 roku u chłopców jest uważane za zaburzenie
procesu dojrzewania.
Skok pokwitaniowy
W okresie dojrzewania u chłopców dochodzi nie tylko do
wyostrzenia rysów twarzy na bardziej "męskie",
ale tworzy się także męski profil szyi. Jest to związane
ze wzrostem krtani i wydłużeniem oraz pogrubieniem strun
głosowych, co prowadzi do zmiany zabarwienia głosu z dziecinnego
na męski, czyli mutacji. Proces ten z reguły jest powolny
i trwa cały rok, a głos zmienia się stopniowo, ulegając
znacznym wahaniom: od głębokiego altu do wysokiego sopranu.
W związku z przemianami hormonalnymi w okresie pokwitania
pojawia się predyspozycja do trądziku młodzieńczego: u dziewcząt
w wieku 14-15 lat. Są to wypryski zlokalizowane bądź na
twarzy bądź na innych częściach ciała będącej wynikiem nadmiernej
- stymulowanej przez androgeny - produkcji i gęstnienia
łoju. Powstają zaskórniaki (wągry), które zatykają pory.
Gruczoły potowe nie sprawiają aż tylu kłopotów. Pot jest
obficie produkowany, ręce są wilgotne, nogi stale przepocone
i wszystko razem, niestety, po prostu nieprzyjemnie pachnie.
Szczególnie stopy i skarpetki... Pot w tym okresie jest
wyjątkowo wonny.
Seksualność
U dziewcząt potrzeba rozładowania seksualnego jest przede
wszystkim utożsamiana z potrzebą więzi emocjonalnej. Stąd
dla wielu z nich wiąże się to z dążeniem do posiadania osoby
bliskiej, zapewniającej poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia.
Choć fizycznie a także psychicznie dziewczęta dojrzewają
wcześniej od chłopców, to akurat seksualniej dojrzewają
później. Ich dojrzewanie jest znacznie bardziej skomplikowane,
tak jak zresztą w ogóle przez całe życie, seksualność kobiet
jest znacznie bardziej złożona, skomplikowana. Najważniejsza
różnica między chłopcami a dziewczętami, na tym etapie rozwoju,
który nas teraz interesuje, jest brak, a przynajmniej znacznie
mniejsze napięcie seksualne. Dziewczęta nie podlegają takim
pobudzeniom seksualnym jak chłopcy, a bez aktywności seksualnej
mogą się znacznie dłużej obyć. Tak jak dla chłopców bardzo
ważne jest rozładowywanie napięcia, tak dla dziewcząt życie
uczuciowe. Dziewczęta zakochują się intensywnie, a obiekty
tej miłości są bardzo różne - czasem odległe i nieosiągalne
np. aktorzy, sportowcy...
U chłopców w pierwszej kolejności dominują potrzeby czysto
biologiczne, wynikające chociażby z wpływu neurohormonalnego,
a zwłaszcza - dynamicznie wzrastającego w okresie pokwitania
wydzielania testosteronu. W tej sytuacji dziewczyna postrzegana
jest jako obiekt seksualny, dzięki któremu mogą oni rozładować
swoje napięcie seksualne i - co jest dla chłopców bardzo
istotne - potwierdzić w ten sposób swoją męskość. Popęd
seksualny jest szczególnie silny u chłopców. Chłopcy podlegają
wyjątkowo silnemu napięciu, co przejawia się między innymi
częstymi wzwodami. Wielu chłopców do czasu uregulowania
swego życia seksualnego podlega wręcz fascynacji sprawami
płci. W tym okresie sami przyznają, że jest to dla nich
zjawisko najważniejsze, najbardziej absorbujące. A dzieje
się tak przeważnie w wieku 14-16 lat. W tym czasie przeważająca
większość chłopców rozładowuje swe napięcie seksualne poprzez
masturbację i takie wyjście z tej trudnej sytuacji jest
najlepsze. Popęd seksualny może pojawiać się w różnym wieku,
czasami już u 12-latka, a w innym przypadku dopiero u 17-latka.
Zaangażowanie uczuciowe chłopców pojawia się znacznie później
niż u dziewczyn.
